Malarz i grafik, ale także teoretyk sztuki. Wassily Kandinsky
to jeden z głównych przedstawicieli i współtwórca abstrakcjonizmu.
Autor słów „Każdy artysta, jako twórca, wyraża to, co jest jemu tylko właściwe.
Każdy artysta, jako dziecko swojej epoki, wyraża to, co właściwe tej epoce.
Każdy artysta, jako sługa sztuki, wyraża to, co właściwe jest sztuce w ogóle”.
Wassily Kandinsky urodził się 4 grudnia 1866 r. w rodzinie zamożnych moskiewskich mieszczan. W wieku pięciu lat przeniósł się wraz z rodziną z Moskwy do Odessy. Już jako ośmiolatek Wassily rozpoczął naukę gry na pianinie i wiolonczeli. Uczęszczał do gimnazjum klasycznego i uczył się rysunku. W roku 1885 wrócił do Moskwy, gdzie rozpoczął studia prawnicze. W 1892 r. wyjechał do Paryża, gdzie był już wcześniej, podczas Wystawy Światowej. Po powrocie do Moskwy skończył studia i rozpoczął pracę jako wykładowca na wydziale prawa. W 1895 r. podczas wystawy miał okazję zapoznać się z malarstwem impresjonistycznym i zetknąć z dziełem Moneta. Szczególnie zachwycił go impresjonistyczny styl „Stogów siana”. Już w 1896 r. ostatecznie postanowił porzucić karierę naukową i podjął decyzję, że poświęci się malarstwu.
Siła abstrakcji
30-letni Wassily Kandinsky w grudniu 1896 r. przyjechał do Niemiec, gdzie rozpoczął studia malarskie w prywatnej szkole, najsłynniejszej wówczas w Monachium, prowadzonej przez malarza Antona Azbego (1855–1905). W międzyczasie uczęszczał na kursy anatomii.
Na początku XX wieku oddalił się stopniowo od ukazywania w swoich dziełach przedmiotów, zwierząt i ludzi w ich realnych kształtach – figuratywności. Pod wpływem fowizmu[1] coraz bardziej podkreślał autonomię koloru. Tworzył chimeryczne pejzaże, które były tylko pretekstem do tworzenia kolorystycznych kompozycji. Kandinsky zaczął tworzyć dzieła abstrakcyjne po długim okresie rozwoju i dojrzewania intensywnej myśli opartej na jego doświadczeniach artystycznych i życiowych. Historycy sztuki zgłębiający twórczość i przede wszystkim życie artysty są przekonani, że jego pasja do sztuki abstrakcyjnej zaczęła się, gdy pewnego dnia, wracając do domu, znalazł w swojej pracowni jeden ze swoich obrazów wiszący do góry nogami i wpatrywał się w niego przez chwilę, zanim zdał sobie sprawę, iż to jego własne dzieło. Wydarzenie to pokazało mu siłę abstrakcji. Za datę powstania jego pierwszej w pełni abstrakcyjnej pracy uznaje się rok 1910.
Kradzież podczas wystawy
Do tej grupy dzieł należy bez wątpienia praca datowana na 1928 rok – „Kompozycja”.Obraz znajdował się w zbiorach polskich. Został zakupiony w 1982 r. przez ówczesnego dyrektora Muzeum Narodowego w Warszawie Stanisława Lorentza na aukcji zorganizowanej przez DESA (w tamtych czasach przedsiębiorstwo państwowe). Jak podawała prasa z 1982 r., na licytacji było mniej więcej 200 pozycji o wartości ponad 25 mln ówczesnych złotych. Obraz na aukcję trafił z krakowskiej kolekcji prywatnej, z tej samej kolekcji pochodziły też sprzedane na aukcji prace Paula Klee. W kwestii proweniencji prac wszystko wskazywało, że zostały zakupione podczas okupacji niemieckiej, ponieważ dzieła artystów awangardowych w nazistowskich Niemczech znajdowały się na indeksie dzieł zakazanych. W tym czasie można było kupić wiele znakomitych dzieł po niższych cenach.
W 1937 r. Niemcy zorganizowali w Monachium wielką wystawę zatytułowaną „Entartete Kunst” (sztuka zdegenerowana). Eksponowali na niej między innymi około 50 prac Kandinsky’ego. W tym samym czasie z innych muzeów niemieckich jego prace były usuwane.
Praca Wassiliy’ego Kandinsky’ego znajdowała się w Muzeum Narodowym niespełna dwa lata, ponieważ została skradziona z wystawy „Koncepcje przestrzeni w sztuce współczesnej”. Po obrazie ślad zaginął aż do grudnia 2022 r., kiedy pojawił się na aukcji w domu aukcyjnym Villa Grisebach w Berlinie. Dzieło zostało wystawione na sprzedaż pomimo działań podjętych przez polskie Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz polską ambasadę w Berlinie. Cena transakcji to 310 tys. euro.
Strona niemiecka twierdzi, że wcześniejszy właściciel nabył pracę w dobrej wierze, co wydaje się niemożliwe, biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności. Zdaniem ministerstwa ogólnodostępna informacja o proweniencji dzieła, potwierdzona zachowanym oznaczeniem Muzeum Narodowego w Warszawie, wskazują, że jakakolwiek jego sprzedaż po momencie kradzieży nie może być uznana za działanie w dobrej wierze. Podniesiono również, że obraz Wassily`ego Kandinsky’ego zgłoszono do bazy skradzionych dzieł sztuki prowadzonej przez Interpol.
Strona niemiecka wyjaśniała, że wcześniejszy właściciel nabył dzieło od Galerie Thomas w Monachium w 1988 r. Następnie przekazał obraz na aukcję w Grisebach w 2022 r., a więc 34 lata później. W ocenie Niemców prawdopodobnie w każdym wypadku kolekcjoner nabył własność dzieła przez zasiedzenie, jeśli nie nabył jej skutecznie już w 1988 r. Wskazano, że zgodnie z § 937 niemieckiego kodeksu cywilnego (BGB) własność nabywa każdy, kto posiada rzecz ruchomą od dziesięciu lat.
Prawnicy po stronie niemieckiej podnoszą również, że osoba nabywająca przedmiot przez zasiedzenie nie ma obowiązku badania jego pochodzenia. Jednak czy w przedmiotowej sprawie nie mamy właśnie do czynienia z rażącym zaniedbaniem, skoro obiekt posiadał oznaczenia Muzeum Narodowego w Warszawie. Odpowiedź wydaje się oczywista.
Dopiero gdyby okazało się, że wcześniejszy nabywca dokonał tego w złej wierze i nie był tym samym właścicielem sprzedawanego dzieła, można zdaniem strony niemieckiej przejść do kwestii, czy zwycięzca aukcji mógł nabyć własność akwareli w dobrej wierze. Co do zasady niemożliwe jest nabycie w dobrej wierze utraconego mienia. Odstępstwo stanowi § 935 ust. 2 BGB, który zawiera „przywilej licytatora”, czyli nabycie w dobrej wierze jest możliwe na aukcji publicznej. Dom aukcyjny Grisebach ogłosił bezpośrednio po licytacji, że będzie ubiegać się o kontrolę sądową. Do czasu rozstrzygnięcia dalsze postępowanie w sprawie sprzedaży zostało zawieszone.
Czy obraz wróci do Polski?
3 stycznia 2025 r. warszawska prokuratura otrzymała od strony niemieckiej kopię całości akt postępowania prowadzonego przez prokuraturę w Berlinie. Z uzyskanych w toku postępowania informacji wynika, że ostatecznie sprzedaż akwareli została unieważniona przez dom aukcyjny Grisebach na skutek działań strony polskiej, a obraz został zwrócony wcześniejszemu dysponentowi. Postępowanie nie zostało zakończone.
Wassily Kandinsky jest absolutnie jednym z najbardziej międzynarodowych twórców swego czasu. Ostatnie lata życia spędził w Paryżu. Krótko przed wybuchem drugiej wojny światowej Kandinsky otrzymał obywatelstwo francuskie. Dostał w tym czasie propozycję wyjazdu do Stanów Zjednoczonych, jednak zdecydował się na pozostanie w Paryżu. Począwszy od roku 1942, Kandinsky nie malował już dzieł dużych formatów, ograniczył się do małych obrazów i prac na papierze. W marcu 1944 r. zdiagnozowano u niego miażdżycę. Zmarł w Neuilly-sur-Seine 13 grudnia 1944 r. na wylew krwi do mózgu.
Bibliografia:
Słownik terminologiczny sztuk pięknych, Warszawa 2004, s. 124.
„Wielcy Malarze. Ich życie, inspiracje i dzieło. Wasilly Kandinsky” 2000, nr 98.
https://plndesign.pl/wassily-kandinsky-sylwetka-zyciorys-tworczosc/.
[1]Kierunek w malarstwie francuskim początku XX wieku, o charakterze ekspresyjnym, z bardzo żywą i oderwaną od rzeczywistości kolorystyką dzieł.
