Utrwalanie demokracji, praworządności, ochrona praw podstawowych i wartości europejskich będą nadal priorytetem w unijnej polityce wymiaru sprawiedliwości wobec zagrożeń ze strony działań dezinformacyjnych, rosnącego ekstremizmu i cyberprzestępczości, podważających zaufanie do demokratycznych instytucji. Równolegle istotne będą dalsze procesy cyfryzacji, w tym wdrażania AI oraz upraszczania przepisów (omnibusy) na wspólnym europejskim rynku w kontekście ekspansji globalnej konkurencji.
AI
Strategia Digital Justice 2030 uznaje potencjał sztucznej inteligencji w dziedzinie wymiaru sprawiedliwości, a jednocześnie wiąże go z ryzykiem dla praw podstawowych, które muszą zostać złagodzone. I tak np. narzędzia AI powinny tylko wspierać, a nigdy zastępować sędziów w podejmowaniu decyzji. Odnosi się również do klasyfikacji wysokiego ryzyka, wskazując, że systemy AI stosowane w interpretacji faktów i prawa czy przy stosowaniu prawa do konkretnego zestawu faktów są uważane za wysokie ryzyko. Systemy AI przeznaczone do działań administracyjnych natomiast, które nie wpływają na faktyczne podejmowanie decyzji w indywidualnych przypadkach, takie jak pseudonimizacja decyzji sądowych, dokumentów lub danych, nie są uważane za wysokie ryzyko.
Komisja wyjaśni te kwestie w wytycznych na temat wykorzystania systemów AI wysokiego ryzyka w wymiarze sprawiedliwości do lutego 2026 r. Wraz z państwami członkowskimi i innymi odpowiednimi zainteresowanymi stronami KE ma zamiar także zidentyfikować obszary, w których UE może wesprzeć wymiar sprawiedliwości w stosowaniu narzędzi AI poprzez zdefiniowanie dedykowanych wytycznych.
Z kolei przepisy dotyczące przejrzystości treści generowanych przez sztuczną inteligencję zaczną obowiązywać
2 sierpnia 2026 r. A już 17 grudnia 2025 r. opublikowany został pierwszy projekt unijnego Kodeksu postępowania dotyczącego oznaczania i etykietowania treści generowanych przez AI[1], kolejny zostanie przedstawiony do połowy marca, a do czerwca 2026 r. opublikowana zostanie ostateczna wersja.
Poza powyższym najbliższe miesiące będą obejmowały prace wokół tzw. Digital Omnibus, pakietu legislacyjnego cyfrowych ram prawnych UE wprowadzającego zmiany do przepisów Aktu o AI, RODO, rozporządzenia e-IDAS2, dyrektywy NIS2 czy dyrektywy o e-prywatności.
Praworządność
Komisja Europejska przygotowuje siódmy z kolei roczny raport na temat oceny stanu praworządności w państwach UE i w tym celu do 23 stycznia prowadziła ukierunkowane konsultacje z zainteresowanymi podmiotami. Komisja ocenia niezawisłość sądów, zwalczanie korupcji, wolność mediów, mechanizmy kontroli i równowagi, a także przestrzeganie zasad wspólnego rynku.
KIRP przekazuje w tym zakresie swój wkład do stanowiska CCBE, a także bierze udział w dialogu z KE. Raport, który zostanie przedstawiony w połowie 2026 r., ma pogłębiać kwestie ochrony rynku wewnętrznego w kontekście wzmacniania zasad praworządności. Zgodnie z zaleceniami zawartymi w ostatnim rocznym raporcie Komisji Europejskiej unijne środki mają być ściślej powiązane z przestrzeganiem praworządności, co według założeń znajdzie wyraz w ramach negocjowanego obecnie wieloletniego budżetu UE na lata 2028–2034. Informacje zawarte w raportach są ponadto źródłem informacji dla KE dla stosowania mechanizmu warunkowości, co spowodowało zamrożenie 18 mld euro dla Węgier.
Komisja co roku przygotowuje także tzw. EU Justice Scoreboard, tj. raport o niezależności i efektywności sądów, który zawiera także rozdział o postępach w cyfryzacji w krajowych systemach sprawiedliwości. W ramach Europejskiego Semestru opracowuje natomiast rekomendacje dla państw dotyczące kwestii makroekonomicznych, a także sądownictwa. Nowością w kolejnym raporcie miałyby być kamienie milowe z jasno określonymi wskaźnikami i terminami realizacji, dzięki którym KE mogłaby ocenić stan wdrożenia przez dane państwo zaleceń z poprzedniego raportu. Europejski Semestr Praworządności to propozycja Parlamentu Europejskiego, by istniejące mechanizmy skoordynować i uczynić je bardziej skutecznymi.
Prokuratora Europejska (European Public Prosecutor’s Office – EPPO)
W czerwcu 2026 r. Komisja Europejska przedstawi swój pierwszy raport dotyczący okresowej oceny wpływu przepisów rozporządzenia EPPO oraz skuteczności i efektywności pracy tego urzędu. Będzie on obejmował wszystkie działania EPPO w okresie od wejścia w życie rozporządzenia EPPO
(20 listopada 2017 roku)[2] do czerwca 2025 roku. Komisja może przedłożyć przy tym Parlamentowi Europejskiemu i Radzie propozycje odpowiednich zmian legislacyjnych, jeżeli uzna, że konieczne są dodatkowe lub bardziej szczegółowe przepisy dotyczące funkcji lub procedur mających zastosowanie do prowadzonych przez EPPO działań, w tym transgranicznych postępowań przygotowawczych.
Prokuratura Europejska z siedzibą w Luksemburgu rozpoczęła swoją działalność operacyjną 1 czerwca 2021 r. Na jej czele stoi Europejski Prokurator Generalny wybierany przez Parlament Europejski i Radę UE na siedmioletnią kadencję (nieodnawialną). W każdym uczestniczącym we współpracy z EPPO państwie członkowskim działają delegowani prokuratorzy europejscy (łącznie 24; Dania, Węgry i Irlandia nie należą do EPPO). Polska zdecydowała się przystąpić do wzmocnionej współpracy w ramach EPPO w marcu 2024 r.[3] Pierwszą Europejską Prokurator Polski została dr Grażyna Stronikowska, która 8 stycznia 2025 r. rozpoczęła sześcioletnią kadencję.
EPPO jest niezależnym organem UE właściwym do dochodzenia, ścigania i stawiania przed sądami krajowymi sprawców przestępstw naruszających interesy finansowe UE, do których należą przestępstwa wymienione w tzw. dyrektywie PIF[4], m.in. nadużycia finansowe powyżej 10 tys. euro, korupcja, pranie brudnych pieniędzy, sprzeniewierzanie lub transgraniczne wyłudzanie VAT obejmujące szkody powyżej 10 mln euro. EPPO także wnosi oskarżenia w sprawie przestępstw dotyczących udziału w zorganizowanej grupie przestępczej, jeżeli celem takiej grupy jest popełnienie przestępstwa PIF.
W 2026 r. rewizji zostanie poddany także mandat Eurojust w celu wzmocnienia jego roli i zwiększenia transgranicznej współpracy sądowej. Podobnie skuteczność OLAF-u będzie w tym roku rewidowana.
Prawo podatkowe – dyrektywa DAC
Jednym z priorytetów obecnej kadencji instytucjonalnej UE jest ułatwianie prowadzenia działalności gospodarczej w Europie poprzez ograniczanie biurokracji i wdrażanie uproszczeń w celu likwidowania nadmiernej biurokracji i sprawozdawczości. Jedną z inicjatyw realizujących ten cel jest tzw. 28. reżim prawny, do którego projekt ustawodawczy zostanie przedstawiony w marcu br.[5] Nie uwzględnia on kwestii podatkowych – z wielu względów.
Komisja natomiast rozważa propozycję konsolidacji dyrektywy w sprawie współpracy administracyjnej w dziedzinie opodatkowania (dyrektywa DAC), zmienianej do tej pory sześć razy (drugi kwartał 2026 r.). Przepisy te zapewniają zharmonizowane narzędzia, w tym automatyczną wymianę informacji, umożliwiając organom podatkowym państw członkowskich współpracę w zakresie zwalczania oszustw podatkowych i uchylania się od opodatkowania, a także dostęp do niektórych danych dotyczących przeciwdziałaniu praniu pieniędzy.
W kontekście trwających do 10 lutego br. konsultacji publicznych[6] podkreślenia wymaga, iż transparentność podatkowa poprzez wymianę informacji między państwami członkowskimi oraz odpowiednie przepisy UE powinny zapewniać, że w relacji poufności między prawnikiem a jego klientem nie dochodzi do naruszenia tajemnicy zawodowej, co odnosi się w szczególności do przepisów o raportowaniu przez pośredników. Ważne jest to, że gdy pośrednik jest prawnikiem, obowiązek raportowania powinien spoczywać wyłącznie na podatniku. Otwarte pozostaje zatem pytanie, czy prawnicy nie powinni być wyłączeni z DAC, aby zapobiec konieczności sprawdzania przez organy podatkowe, czy odwołanie się od prawa do nieujawniania informacji poufnych między prawnikiem a jego klientem jest uzasadnione.
[1] Pierwszy projekt Kodeksu postępowania w sprawie przejrzystości treści generowanych przez sztuczną inteligencję, https://ec.europa.eu/newsroom/dae/redirection/document/123074 [dostęp: 14 stycznia 2026 r.].
[2] Rozporządzenie Rady (UE) 2017/1939 z dnia 12 października 2017 r. wdrażające wzmocnioną współpracę w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej (Dz.U. UE L z 2017 r. nr 283, s. 1 z późn. zm.), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2017:283:FULL [dostęp: 14 stycznia 2026 r.].
[3] Decyzja Komisji (UE) 2024/807 z dnia 29 lutego 2024 r. potwierdzająca uczestnictwo Polski we wzmocnionej współpracy w zakresie ustanowienia Prokuratury Europejskiej (Dz.U. UE L z 2024 r. poz. 807), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202400807 [dostęp: 14 stycznia 2026 r.].
[4] Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2017/1371 z dnia 5 lipca 2017 r. w sprawie zwalczania za pośrednictwem prawa karnego nadużyć na szkodę interesów finansowych Unii (Dz.U. UE L z 2017 r. nr 198, s. 29), https://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=OJ:L:2017:198:FULL [dostęp: 14 stycznia 2026 r.].
[5] Vide: artykuł nt. 28. reżimu prawnego w „Radcy Prawnym” nr 222/2025, s. 42.
[6] Komisja Europejska, informacje o konsultacjach publicznych w sprawie dyrektywy DAC, https://ec.europa.eu/info/law/better-regulation/have-your-say/initiatives/15112-EU-rules-on-administrative-cooperation-in-the-field-of-taxation-recast_en [dostęp: 14 stycznia 2026 r.].
