Stanowcza wymiana zdań w toku postępowania sądowego (zarówno podczas rozprawy, jak i w pismach procesowych) jest zjawiskiem naturalnym. Radca prawny przy wykonywaniu czynności zawodowych korzysta bowiem z szerokiego zakresu wolności wypowiedzi. Wolność ta nie ma jednak charakteru absolutnego.
Obrona interesu klienta w żadnym wypadku nie usprawiedliwia wypowiedzi (zarówno słownych, jak i pisemnych) wymierzonych w przeciwnika procesowego1 – polemika powinna dotyczyć argumentów, a nie osób.
Standardy formułowania wypowiedzi (zarówno pisemnych, jak i ustnych) przy wykonywaniu czynności zawodowych przez radcę prawnego określają przepisy prawa powszechnie obowiązującego oraz normy etyki zawodowej. Kluczowe znaczenie (w kontekście przedmiotowego opracowania) mają art. 11 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (dalej: u.r.p.), art. 38 Kodeksu Etyki Radcy Prawnego (dalej: KERP), a także orzecznictwo sądów dyscyplinarnych zapadłe na tle tych przepisów.
Wolność wypowiedzi radcy prawnego jest fundamentem należytego reprezentowania i obrony interesów klienta[1]. Umożliwia ona nie tylko prezentowanie stanowiska swojego klienta, lecz także poddawanie krytyce argumentacji przeciwnika procesowego.
Kwestionowaniu stanowiska strony przeciwnej niejednokrotnie towarzyszy posługiwanie się bardziej zdecydowanym językiem. Jest to w pewnym zakresie naturalny element polemiki procesowej.
Radca prawny, polemizując ze stanowiskiem przeciwnika procesowego, powinien jednak pamiętać o kilku podstawowych zasadach. Przede wszystkim wypowiedzi radcy prawnego powinny być formułowane z zachowaniem umiaru i taktu[2]. Umiar oznacza powstrzymywanie się od przesady, wystrzeganie się skrajnych sformułowań (jeśli nie jest to usprawiedliwione okolicznościami) oraz unikanie przesadnej emocjonalności. Takt wyraża się natomiast w używaniu sformułowań, które nie urażają innych ludzi[3]. Radca prawny powinien zatem odnosić się do przeciwnika procesowego z należnym szacunkiem i kulturą. Szczególną ostrożność zachować powinien, gdy ma on świadomość, że jego klient jest negatywnie nastawiony do strony przeciwnej. Okoliczność ta nie powinna oddziaływać na postawę radcy prawnego. W takich sytuacjach radca prawny musi działać w sposób taktowny, bez uprzedzeń wobec strony przeciwnej i bez podejmowania jakichkolwiek działań, które mogłyby zaognić występujący między stronami konflikt[4]. Niezwykle ważne jest przy tym, aby radca prawny zachował obiektywizm i oddzielił emocje wyrażane przez klienta od własnych.
Granice wolności wypowiedzi radcy przy wykonywaniu czynności zawodowych
Jak już zostało wcześniej podkreślone, wolność wypowiedzi radcy prawnego (przy wykonywaniu czynności zawodowych) nie ma charakteru absolutnego. Zgodnie z dyspozycją art. 11 ust. 1
u.r.p. granice tej wolności wyznaczają przepisy prawa (w tym m.in. art. 38 KERP) oraz tzw. rzeczowa potrzeba. Pojęcie to nie doczekało się definicji legalnej. Niemniej, zarówno w orzecznictwie sądów dyscyplinarnych, jak i w doktrynie, można doszukać się wskazówek dotyczących interpretacji tej przesłanki:
- „rzeczowa potrzeba to tylko takie działanie lub zestaw działań związanych z wykonywaniem zawodu, które w danych okolicznościach są konieczne i niezbędne dla skutecznego chronienia powierzonego radcy prawnemu interesu klienta, zgodnie z zasadami profesjonalnego udzielania pomocy prawnej przez reprezentanta zawodu zaufania publicznego. Radca prawny, wykonując czynności zawodowe, zobowiązany jest do ponadprzeciętnej i profesjonalnej dbałości o kulturę słowa oraz w sposób, który nie godziłby w dobra osobiste innych osób”[5].
Należy w tym miejscu wyraźnie podkreślić, że przesłanki przekroczenia granic rzeczowej potrzeby nie można (co do zasady) oceniać bez odniesienia się do realiów konkretnej sprawy. Jedna i ta sama wypowiedź (pisemna bądź ustna) radcy prawnego w różnych okolicznościach może bowiem zostać odmiennie oceniona.
W kontekście problematyki granic wolności wypowiedzi szczególną ostrożność należy zwrócić na tzw. argumentację ad personam, czyli personalne uwagi pod adresem strony przeciwnej. Tego rodzaju argumentacji radca prawny powinien starać się unikać. Zdaniem Tomasza Schefflera oraz Gerarda Dźwigały wspomniana argumentacja jest dopuszczalna jedynie wówczas, „gdy jest to niezbędne ze względu na proces dowodowy, tzn. wtedy gdy wskazanie na jakieś cechy osobiste świadka, biegłego czy innej osoby będzie konieczne dla podważenia wiarygodności dowodu (np. uprzednia karalność, brak znajomości jakiegoś elementu z zakresu wiedzy fachowej koniecznej do sporządzenia opinii, deficyty intelektualne lub emocjonalne, defekty fizyczne podające w wątpliwość możliwość zajścia określonego zdarzenia)”[6].Argumenty odnoszące się do osoby w żadnym jednak wypadku nie mogą zawierać słów i zwrotów, które mogłyby tę osobę poniżyć bądź obrazić.
Argumentacja dotycząca cech charakteru bądź osobowości przeciwnika procesowego może też znaleźć uzasadnienie w sprawie związanej z prawami osobistymi, np. w sprawie o rozwód. W tego typu sprawach właściwości osobiste stron mogą odgrywać doniosłą rolę. Zdaniem Włodzimierza Chróścika „w sytuacji, gdy określona wypowiedź służy ustaleniu okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia, przywołanie negatywnego osądu osoby będącej przeciwnikiem w sporze może zostać uznane za dopuszczalne”[7].
Konsekwencje przekroczenia granic wolności wypowiedzi przez radcę przy wykonywaniu czynności zawodowych
Przekroczenie granic wolności wypowiedzi wobec przeciwnika procesowego (przy wykonywaniu czynności zawodowych) może powodować dotkliwe konsekwencje dla radcy prawnego. Tego rodzaju zachowanie może bowiem zostać zakwalifikowane jako delikt dyscyplinarny i skutkować pociągnięciem radcy prawnego do odpowiedzialności dyscyplinarnej (art. 64 ust. 1 u.r.p. w zw. z art. 11 u.r.p. w zw. z art. 38
KERP).
Warto przy tym zaakcentować, że jeżeli przekroczenie granic wolności wypowiedzi wyczerpywałoby jednocześnie znamiona przestępstwa zniewagi lub zniesławienia wobec przeciwnika procesowego, a nastąpiłoby przy wykonywaniu czynności zawodowych, w odniesieniu do radcy prawnego (z uwagi na przysługujący mu immunitet materialny[8]) wyłączona jest możliwość pociągnięcia go do odpowiedzialności karnej. W takiej sytuacji radca prawny może ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną.
Ataki personalne wobec przeciwnika procesowego, polegające w szczególności na formułowaniu pod jego adresem treści kompromitujących, obraźliwych lub dyskredytujących, mogą również prowadzić do odpowiedzialności cywilnoprawnej, związanej z naruszeniem dóbr osobistych (art. 23, art. 24 oraz art. 448 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny). Wynika to z faktu, że przysługujący radcy prawnemu immunitet materialny nie wyłącza możliwości poniesienia przezeń odpowiedzialności cywilnoprawnej:
- „immunitet radcowski ma ograniczony zakres przedmiotowy. Rozciąga się bowiem tylko na czyny będące na gruncie prawa karnego zniewagą oraz zniesławieniem, natomiast nie obejmuje występków skutkujących odpowiedzialnością cywilnoprawną (zob. J. Izdebski, Immunitet radcy prawnego, s. 11 i n.)”[9];
- „przekroczenie granic obrony w jakimkolwiek postępowaniu prawnym za pomocą nierzeczowych »argumentów«, nieodnoszących się do przedmiotu postępowania, lecz dotyczących negatywnej charakterystyki osoby przeciwnika w sposób uwłaczający jego czci, dobremu imieniu, godności, jest bezprawne i podlega ocenie na podstawie art. 23 i 24 k.c. Nie uchyla bezprawności działania powoływanie się na to, że ma się określony stylistycznie sposób formułowania myśli”[10].
Podsumowanie
Poczynione powyżej rozważania prowadzą do wniosku, że wolność wypowiedzi radcy prawnego w toku wykonywania czynności zawodowych nie ma charakteru nieograniczonego. Choć dopuszczalne jest formułowanie stanowczej i krytycznej argumentacji wobec przeciwnika procesowego, wypowiedzi te powinny pozostawać w związku z przedmiotem sprawy oraz zachowywać rzeczowy charakter. Przekroczenie granic wolności wypowiedzi – zwłaszcza poprzez używanie obraźliwych/dyskredytujących określeń – może skutkować pociągnięciem radcy prawnego do odpowiedzialności dyscyplinarnej, a w określonych sytuacjach również cywilnoprawnej.
