Rozmowa z dr hab. Eweliną Cała-Wacinkiewicz, prof. US, członkinią Prezydium KRRP, przewodniczącą Komisji Praw Człowieka KRRP.
Ewelina Cała-Wacinkiewicz
Radca prawny, doktor habilitowana nauk prawnych, od studiów związana z Uniwersytetem Szczecińskim, gdzie obecnie jest dziekanem Wydziału Prawa i Administracji oraz dyrektorem Instytutu Nauk Prawnych US. Przewodnicząca Komisji Praw Człowieka KRRP oraz przewodnicząca Komisji Rewizyjnej OIRP w Szczecinie. Jest autorką i redaktorką licznych publikacji z zakresu prawa międzynarodowego i ochrony praw człowieka.
Kieruje pani komisją, której zadaniem jest: promowanie praw człowieka, gwarantowanych przez Europejską konwencję o ochronie praw człowieka i Kartę praw podstawowych Unii Europejskiej, monitorowanie naruszeń tych praw, śledzenie orzecznictwa ETPCz w tym zakresie i upowszechnianie wiedzy na temat praw człowieka – można powiedzieć tak niewiele, a przecież to mnóstwo pracy i to rozłożonej na wiele lat, bo wydaje się, że naruszeń praw człowieka wciąż przybywa.
Nie można tu też pominąć zadania piątego, jakim jest działalność edukacyjna in genere, kształtująca społeczeństwo obywatelskie, a przede wszystkim młode pokolenia, ich postawy, w tym zdolność do analitycznego, krytycznego myślenia. Dopiero biorąc pod uwagę zakres zadań liczbą tą wyznaczony, a przede wszystkim znaczenie ochrony praw człowieka w demokratycznym państwie prawnym, należy stwierdzić, że rola, jaką ma do odegrania Komisja Praw Człowieka w strukturach Krajowej Rady Radców Prawnych, jest niebagatelna. Dlatego cieszę się, że w realizacji tych zadań komisji przyszło mi współpracować z osobami nietuzinkowymi, od lat zajmującymi się problematyką prawno-człowieczą, a mianowicie
z r. pr. Magdaleną Bartosiewicz, r. pr. Agnieszką Chrostowską-Bawoł, r. pr. Beatą Janikowską, r. pr. Jakubem Ławniczakiem, r. pr. Katarzyną Skarżyńską, r. pr. Łukaszem Sołtysikiem oraz r. pr. Barbarą Spirałą-Taradejko.
U podstaw naszych działań, priorytetowo ukierunkowanych na ochronę praw i wolności jednostki, leży obowiązek ochrony wartości wpisany w aksjologię wykonywania zawodu radcy prawnego, który z radcy prawnego czyni nie rzemieślnika przepisu, lecz osobę stojącą u boku swojego klienta i upominającego się o respektowanie jego praw i wolności.
Zawód radcy prawnego jest szczególnie ważnym zawodem zaufania publicznego, którego istotą pozostaje profesjonalna, niezależna służba interesowi klienta, zwłaszcza tego najsłabszego. Owa niezależność – zgodnie z Kodeksem Etyki Radcy Prawnego – jest „gwarancją ochrony praw i wolności obywatelskich, demokratycznego państwa prawnego oraz prawidłowego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości”. Wymaga zachowania niezależności, tajemnicy zawodowej i unikania konfliktu interesów „dla dobra osób, których prawa i wolności zostały mu powierzone”. W tych postanowieniach zawarte jest szczególne uzasadnienie – nie tylko dla wykonywania zawodu radcy prawnego, ale także i funkcjonowania komisji oraz zadań, które jej przypisano.
Jako radcowie prawni jesteśmy ambasadorami nie tylko praworządności, ale i demokracji oraz immanentnie z nimi sprzężonej ochrony praw człowieka. Ochrona ta zaś jest procesem, który wymaga nieustannego zaangażowania, zwłaszcza że każdy system demokratyczny jest podatny na erozję, jeśli zaniedbuje się kulturę prawną, kontrolę władzy i ochronę praw człowieka.
Nasz samorząd – liczący niemal 60 tys. radców prawnych i będący najliczniejszą grupą pełnomocników w Europie Środkowej – jest do tego predestynowany. Jest miejscem, w którym można wpływać na budowanie społecznej świadomości prawnej oraz wspierać prawników w ich codziennej pracy.
Stąd w Komisji Praw Człowieka patrzymy na naszą misję i na nasze działania jak na przestrzeń, w której pasja spotyka się z odpowiedzialnością za wspólne dobro.
Jakie zadania są w tym zakresie podejmowane i które z nich wydają się najskuteczniejsze?
W obszarze praw człowieka chcemy nie tylko promować ich poszanowanie i propagować wartości leżące u podstaw efektywnej ochrony praw człowieka, ale i monitorować orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, a także stan wykonywania jego wyroków i decyzji.
Realizując ten cel, zainicjowaliśmy serię ukierunkowanych na merytoryczne potrzeby radców prawnych autorskich komentarzy do wybranych orzeczeń ETPCz, zamieszczając na stronie KIRP poszerzoną ich analizę. Mamy nadzieję, że ta inicjatywa nie tylko przybliży samo orzecznictwo trybunału, ale nade wszystko ukaże, że dla Krajowej Rady Radców Prawnych ma ono fundamentalne znaczenie w kontekście polskiego i europejskiego wymiaru sprawiedliwości, jak i zasady praworządności, demokratycznego państwa prawnego i prawa do rzetelnego procesu, gwarantowanego przez konwencję. Zwłaszcza to ostatnie ma dla naszej codziennej praktyki rudymentarne znaczenie.
Ponadto prowadzimy w social mediach KIRP kampanię informacyjną na rzecz praw człowieka. Polega ona na tym, że we wskazane dni publikujemy komentarze prawne na temat ważnych problemów społecznych, np. przemocy, poszerzając świadomość prawną w tym obszarze. Zorganizowaliśmy także konkurs dla aplikantów radcowskich „Profesjonalny pełnomocnik przed ETPCz”, który cieszył się dużym zainteresowaniem i pokazał, jak żywa jest problematyka prawno-człowiecza także wśród tej grupy osób. Nasz głos był też słyszalny m.in. w takim obszarze, jak zawieszenie prawa do azylu.
Dynamicznie zmieniająca się rzeczywistość, w tym zmiany w strukturze zawodów prawniczych, oraz oczekiwania społeczeństwa skłoniły nas do przyjrzenia się temu, jak kształcimy przyszłych prawników. W tym celu wraz z Wydziałem Prawa i Administracji Uniwersytetu Szczecińskiego zorganizowaliśmy konferencję „Okrągły stół o kształceniu prawników: w poszukiwaniu komplementarnego modelu edukacji prawniczej”, będącą forum refleksji nad właściwym modelem edukacji prawniczej, proporcjami między teorią a praktyką, znaczeniem konserwatyzmu akademickiego w obliczu współczesnych wyzwań. Odniesienie się do poruszanych zagadnień doprowadziło nas do ponownego namysłu nad prawem do rozwoju (w ujęciu współczesnej koncepcji praw człowieka) i jego sposobem pojmowania przez pokolenie Z. Mam nadzieję, że inicjatywa ta – realizowana we współpracy z innymi komisjami KRRP – umocniła nasz wizerunek jako liderów troszczących się o rozwój przyszłych pokoleń prawników.
Czy są jakieś inne obszary współpracy z pozostałymi komisjami KRRP? Z którymi z nich Komisja Praw Człowieka współpracuje najczęściej?
Jednym z założeń Prezesa Włodzimierza Chróścika jest, by uczynić działania komisji komplementarnymi względem siebie. Dlatego też wiele naszych działań wzajemnie się krzyżuje, ukazując siłę współpracy. Najsilniej współpracujemy z Komisją Zagraniczną oraz Komisją Aplikacji. Merytorycznie nie możemy też abstrahować od problemów będących w zakresie działalności Komisji Nowych Technologii czy Komisji Etyki i Wykonywania Zawodu.
Aktywność w samorządzie radcowskim nie tylko wzbogaca nas zawodowo i osobowo, ale także pozwala mieć realny wpływ na kształtowanie przyszłości naszej profesji. Tak jak już powiedziałam, to przestrzeń, w której pasja spotyka się z odpowiedzialnością za wspólne dobro, i założenie to egzemplifikuje się również w pracach poszczególnych komisji, dlatego cieszy mnie współpraca z nimi.
Przejdźmy do zadań komisji zaplanowanych na ten rok – jakimi problemami, gdy chodzi o prawa człowieka, chcecie się zająć szczególnie?
Ten rok będzie rokiem podejmowania wyzwań związanych z ochroną podstawowych praw i wolności jednostki, zwłaszcza w kontekście obsługi prawnej klienta ze szczególnymi potrzebami. Wierzymy, że wiedza i świadomość w tym zakresie są fundamentem odpowiedzialnej praktyki prawniczej. Osoby ze szczególnymi potrzebami, takie jak osoby starsze czy osoby z niepełnosprawnościami, należą do grup społecznych szczególnie narażonych na wykluczenie społeczne, które wynikać może przede wszystkim z istniejących barier komunikacyjnych, architektonicznych oraz cyfrowych, utrudniających realizację ich podstawowych praw. Kluczowym zadaniem w tym obszarze powinno być zatem przeciwdziałanie temu zjawisku poprzez realizację zasad równości i niedyskryminacji.
Polski, ale nade wszystko unijny, prawodawca podjął kroki zmierzające do upowszechnienia zasad dostępności usług publicznych w trzech podstawowych obszarach: architektonicznej, informacyjno-komunikacyjnej oraz cyfrowej. W praktyce ta dostępność powinna dotyczyć każdego aspektu życia społecznego, w tym również dostępności prawnej. Dlatego też – w tym roku – chcemy otworzyć się w jeszcze większym zakresie na potrzeby osób ze szczególnymi potrzebami, zapewniając im nie tylko dostęp do profesjonalnych usług prawnych, ale i dostęp do informacji o prawie.
W związku z tym już niebawem uruchomimy nowe narzędzie informatyczne – Radcowski Alert Naruszeń Praw Człowieka, które – z jednej strony – będzie platformą do zgłaszania zapotrzebowania na informacje z zakresu dostępności, w tym obsługi klienta ze szczególnymi potrzebami, z drugiej zaś pozwoli na zgłaszanie przypadków systemowych naruszeń praw człowieka.
Platforma będzie miała formę formularza zgłoszeniowego, za pomocą którego radcowie prawni i aplikanci radcowscy będą mogli zgłaszać wątpliwości i problemy związane z kontaktowaniem się z klientami, sposobem formułowania pism i przekazywania informacji. Zgłoszenia będą obsługiwane przez specjalistów ds. dostępności oraz praw człowieka.
Idąc za dobrą praktyką KIRP, wyznaczoną przez wydanie pierwszego w historii słownika terminów prawnych w polskim języku migowym, chcemy wydać podręcznik kontaktu z klientem ze szczególnymi potrzebami. Opracowanie praktycznego podręcznika, zawierającego podstawowe informacje dotyczące kontaktu z klientami o różnych potrzebach funkcjonalnych, to dla nas spore wyzwanie, ale wychodzimy z założenia, że dostępność prawna to wyzwanie, które warto podjąć. Podręcznik będzie obejmował zagadnienia związane z komunikacją interpersonalną, dostosowaniem sposobu przekazywania informacji oraz specyfiką obsługi osób z niepełnosprawnościami.
Publikację podręcznika połączymy ze szkoleniami w tym obszarze, służąc wiedzą i merytorycznym wsparciem radcom prawnym. Dlatego nie zaniechamy działalności szkoleniowej, chcemy organizować cykliczne szkolenia dla radców prawnych i aplikantów, obejmujące teorię i praktykę kontaktu z osobami ze szczególnymi potrzebami. Szkolenia uwzględniałyby specyfikę komunikacji z osobami z różnymi rodzajami niepełnosprawności oraz problemami poznawczymi.
Czy monitorowanie wyroków w sprawach z zakresu praw człowieka wpływa na stosowanie przepisów konwencji w Polsce? Czy w ogóle warto promować prawa człowieka, monitorować przypadki ich naruszenia?
Wykonywanie orzeczeń ETPCz to jeden z problemów, na który KRRP wskazuje od wielu lat. Wypracowaliśmy propozycje konkretnych założeń, ujmując je chociażby w formę opinii – przygotowanej na zlecenie Ośrodka Badań, Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych – do projektu ustawy o wykonywaniu orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka.
Bierzemy też – chociażby na zaproszenie Pełnomocnika Ministra Spraw Zagranicznych ds. postępowań przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka – czynny udział w pracach zmierzających do wypracowania rozwiązań zgodnych ze standardami międzynarodowymi i konwencyjnymi, mając na względzie ochronę naszych klientów.
Przez ostatnie lata wykonywanie wyroków ETPCz, w szczególności np. dotyczących wymiaru sprawiedliwości, nie odbywało się zgodnie z tymi standardami. Polska mierzy się nie tylko z problemem wydłużającego się czasu realizacji orzeczeń ETPCz, ale także ze zwiększoną liczbą rozstrzygnięć trybunału na niekorzyść Polski. To z kolei pociąga za sobą określone skutki finansowe dla państwa. Dotychczasowy model wykonywania orzeczeń ETPCz uznawany jest za niewystarczający, szczególnie z uwagi na brak w nim kompleksowego określenia strategii wykonywania orzeczeń ETPCz.
Należy podkreślić, że każda inicjatywa koncentrująca się na stworzeniu efektywnego systemu usprawniającego implementację wyroków ETPCz w Polsce jest krokiem naprzód. Pamiętać jednak trzeba, że proces usprawnienia wykonywania orzeczeń ETPCz nie zastąpi ich rzeczywistego wykonywania, a tym w dużej mierze obarczone są podmioty stosujące prawo (kiedy naruszenie konwencji wynika ze stosowania prawa) oraz podmioty stanowiące prawo (kiedy naruszenie konwencji wynika z wad konstrukcji przepisów prawa). Projektowana ustawa może i będzie zatem wspomagała monitorowanie stopnia wykonania orzeczeń ETPCz oraz będzie ułatwiała ich wykonywanie, ale nierealne jest, by zastąpiła oczekiwane zmiany w prawie lub też sposób wykładni przepisów w procesie stosowania prawa przez sądy. Projektowane przepisy będą ramami technicznymi, które usprawnią wykonywanie orzeczeń ETPCz.
Na co dzień pracuje pani z młodymi ludźmi, przyszłymi prawnikami – jaki jest stan wiedzy na temat praw człowieka, na temat Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności?
Lepszy niż jeszcze kilka czy kilkanaście lat temu, ale w tym obszarze zawsze jest coś do zrobienia, tym bardziej że edukacja, w tym szczególnie ważna edukacja obywatelska, musi się zmienić i transponować do potrzeb młodych ludzi. Tu punktem wyjścia jest zdanie sobie sprawy z tego, że dla wielu z nich rzeczywistość ma głównie cyfrowy charakter – w Polsce 83% dzieci w wieku od roku do 17 lat korzysta codziennie ze smartfona, tabletu czy komputera, prawie każde dziecko jest online, a młodzież poniżej 25. roku życia wskazuje media społecznościowe jako główne źródło informacji o świecie. To oznacza, że nie szkoła, lecz ekran stał się przestrzenią wychowania obywatelskiego.
Dlatego dziś – mówiąc o edukacji obywatelskiej – nie można abstrahować od nowych mediów i wyzwań związanych z AI. Jeśli nie wykorzystamy technologii świadomie jako narzędzia współczesnej edukacji, to ona wychowa młodych ludzi sama. Stąd tak ważne jest, by edukację na temat praw i wolności człowieka oraz mechanizmów ich ochrony realizować także w sieci, ucząc, czym jest prawo, czym są prawa człowieka oraz dlaczego muszą one istnieć. W tym kontekście edukacja obywatelska to forma obrony demokracji – ucząca odporności na chaos, manipulację i polaryzację. Edukacja obywatelska immanentnie sprzężona z edukacją na temat praw i wolności człowieka to inwestycja w świadome społeczeństwo, świadomie uczestniczące w życiu społecznym.
Rozmawiał Bogdan Bugdalski
