Czy zawodowe kontakty radcy prawnego z sędzią już uzasadniają wyłączenia tego ostatniego czy podstawą do tego są dopiero relacje osobiste lub majątkowe
mogące wywołać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności?
Każdy sędzia ma nie tylko etyczny[1], ale również konstytucyjny[2] obowiązek zachowania bezstronności przy rozpoznawaniu przydzielonej mu sprawy. Naruszenie tego obowiązku może (w realiach konkretnej sprawy) zostać zakwalifikowane jako przewinienie służbowe.
Zarówno w orzecznictwie, jak i w doktrynie wskazuje się, że:
l „wzorzec postępowania sędziego został określony dwoma przepisami ustawy ustrojowej; w art. 66 u.s.p. zawierającym tekst ślubowania składanego przy powoływaniu na stanowisko i w art. 82 u.s.p. zobowiązującym m.in. do unikania poza służbą wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności sędziego lub osłabiać zaufanie do jego bezstronności. Taka postawa ma na celu zachowanie w odbiorze społecznym wizerunku sędziego jako osoby bezstronnej. Jeżeli w świadomości społecznej obserwowane zachowanie sędziego prowadzi do zachwiania tego wizerunku, to zachowanie takie uchybia godności urzędu sędziego”[3],
l „jednocześnie wymaga odnotowania, że w ocenie Sądu Najwyższego (wyr. SN z 24.11.2006 r., SNO 64/06, OSNSD 2006, Nr 1, poz. 19) naruszenie szczególnego obowiązku prawnego wynikającego z art. 49 k.p.c. i zaniechanie złożenia wniosku o wyłączenie przez sędziego, mimo istnienia po temu podstaw, może być traktowane jako uchybienie godności urzędu skutkujące odpowiedzialnością dyscyplinarną sędziego”[4].
Bezstronność w rozumieniu art. 49 § 1 ustawy z dnia
17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.) oznacza brak uprzedzeń i neutralność wobec stron, a także zakaz kierowania się przy rozstrzyganiu sprawy względami innymi niż merytoryczne[5].
Istota okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość
co do bezstronności sędziego
Artykuł 49 § 1 k.p.c. jest podstawą prawną do wyłączenia sędziego (na jego żądanie bądź na wniosek strony) w przypadku istnienia okoliczności mogącej wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności[6].
Celem wskazanego przepisu jest „odsunięcie” od rozpoznania sprawy sędziego, który „z tej lub innej przyczyny mógłby być zainteresowany wynikiem sprawy lub z góry na rzecz tej lub innej strony uprzedzony, a ponadto dąży do uniknięcia konfliktów, jakie mogłyby zachodzić w sumieniu sędziego, gdyby jego własny interes lub interes osób mu bliskich przeciwstawiał się interesowi wymiaru sprawiedliwości”[7].
Ocena, czy dana okoliczność może wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego, powinna mieć charakter obiektywny. Jak wskazuje Sąd Najwyższy, zasadnicze znaczenie ma w tej kwestii „możliwość powstania uzasadnionej wątpliwości co do bezstronności sędziego w sprawie, nie zaś to, czy sędziemu da się postawić zasadny zarzut braku obiektywizmu (por. postanowienia Sądu Najwyższego z:
19 listopada 1981 r., IV PZ 63/81; 17 grudnia 2014 r., I UO 3/14, niepubl.). Nie bez znaczenia mogą być w tym zakresie także pozory lub przypuszczenia, jeśli są obiektywnie uzasadnione (por. postanowienia Sądu Najwyższego z: 18 marca 1970 r.,
II CO 18/69, niepubl.; 30 kwietnia 1975 r., II CZ 60/75, niepubl.). Standard tej oceny powinien być wysoki, chodzi bowiem nie tylko o zapewnienie rzeczywiście neutralnego rozstrzygnięcia sprawy, lecz także dbałość o wizerunek sądu jako bezstronnego, która służy budowaniu zaufania społeczeństwa do wymiaru sprawiedliwości”[8] [wyróżnienie aut.]. Stwierdzenie przez sąd możliwości wystąpienia takich wątpliwości (niezależnie od własnego przekonania o ich zasadności) powinno skutkować wyłączeniem sędziego[9].
Co istotne, wskazana wątpliwość może pojawić się nie tylko u podmiotów składających wniosek o wyłączenie, lecz również u innych podmiotów występujących w procesie lub u osób spoza procesu[10].
Znajomość sędziego z pełnomocnikiem
(radcą prawnym) występującym w sprawie jako podstawa wyłączenia sędziego
Relacje łączące sędziego z pełnomocnikiem (radcą prawnym) mogą (w okolicznościach konkretnej sprawy) być podstawą wyłączenia sędziego. Chodzi jednak wyłącznie o taką relację/znajomość, która u obiektywnego, niezainteresowanego w sprawie obserwatora procesu może doprowadzić do uzasadnionych wątpliwości co do bezstronności sędziego[11].
Przykładowo za okoliczność mogącą wywołać takie wątpliwości można uznać występujący pomiędzy sędzią a pełnomocnikiem (radcą prawnym) stosunek osobisty natury emocjonalnej (przyjaźń, pokrewieństwo, dłuższa znajomość, pozostawanie w konflikcie, niechęć, nienawiść itp.) lub stosunek natury gospodarczej (osobiste powiązania majątkowe, kredytowe itp.)[12].
Nie stanowią natomiast same przez się okoliczności, o których mowa w art. 49 § 1 k.p.c., kontakty urzędowe łączące sędziego z innymi osobami w związku z wykonywaniem przez nie obowiązków zawodowych, w tym kontakty z radcami prawnymi[13].
Procesowe aspekty wniosku o wyłączenie sędziego
Wniosek o wyłączenie sędziego składa się na piśmie albo ustnie do protokołu w sądzie, przed którym sprawa się toczy. Wnioskodawca jest obowiązany uprawdopodobnić okoliczności będące przyczyną wyłączenia.
Wniosek powinien zostać złożony przed przystąpieniem do rozprawy (a w innych postępowaniach – przed posiedzeniem dotyczącym istoty sprawy). Kodeks postępowania cywilnego nie określa końcowego terminu do złożenia wniosku o wyłączenie sędziego. Kwestia ta została jednak doprecyzowana w orzecznictwie. Sąd Najwyższy w jednym z wydanych judykatów stwierdził, że wniosek o wyłączenie według art. 50
§ 1 k.p.c. należy zgłosić dopóty, dopóki sprawa się toczy w danym sądzie[14].
Do czasu rozstrzygnięcia wniosku o wyłączenie sędzia, którego wniosek dotyczy, jest uprawniony do podejmowania dalszych czynności w sprawie, z wyjątkiem wydania orzeczenia lub zarządzenia kończącego postępowanie.
O wyłączeniu sędziego rozstrzyga sąd, przed którym sprawa się toczy. Jeżeli jednak sąd ten nie może wydać postanowienia z powodu braku dostatecznej liczby sędziów, właściwy do rozpoznania wniosku jest sąd nad nim przełożony.
Rozstrzygnięcie w przedmiocie wyłączenia sędziego następuje po złożeniu przez sędziego wyjaśnienia. Jeżeli wyjaśnienie nie zostanie złożone w terminie dwóch tygodni od dnia wpływu wniosku do sądu właściwego, a w przypadku wniosku dotkniętego brakami – od dnia ich usunięcia, wniosek podlega rozpoznaniu bez wyjaśnienia, chyba że sąd uzna jego złożenie za konieczne.
W przypadku uwzględnienia wniosku o wyłączenie sędziego sąd znosi postępowanie w zakresie obejmującym czynności dokonane z udziałem tego sędziego po złożeniu wniosku, z wyjątkiem czynności niecierpiących zwłoki.
Podsumowanie
Sam fakt wykonywania przez pełnomocnika zawodu radcy prawnego oraz jego zawodowe kontakty z sędzią nie uzasadniają wyłączenia tego ostatniego. Odmiennie należy ocenić sytuacje, w których między sędzią a pełnomocnikiem istnieją relacje osobiste lub majątkowe mogące – z perspektywy obiektywnego obserwatora – wywołać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności.
Każdorazowo ocena taka powinna uwzględniać okoliczności konkretnej sprawy oraz cel instytucji wyłączenia sędziego, którym jest zapewnienie prawa do rozpoznania sprawy przez sąd niezawisły i bezstronny oraz budowanie zaufania do wymiaru sprawiedliwości.
[1] Zgodnie z dyspozycją art. 66 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: u.s.p.) sędzia, składając ślubowanie, zobowiązuje się m.in. do bezstronnego wymierzania sprawiedliwości. Z kolei z art. 82 § 2 u.s.p. wynika, że sędzia powinien m.in. „unikać wszystkiego, co mogłoby przynieść ujmę godności sędziego lub osłabić zaufanie do jego bezstronności”.
[2] Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (dalej: Konstytucja RP) „każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”.
[3] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2005 r., SNO 29/05, Legalis.
[4] R. Reiwer, Wyłączenie sędziego w procesie cywilnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem. Wzory pism procesowych i orzeczeń, 2020, Legalis.
[5] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 17 września 2021 r., II CO 68/21, Legalis.
[6] Pojęcie okoliczności, o której mowa w art. 49 § 1 k.p.c., nie może być (zdaniem przedstawicieli doktryny) interpretowane zbyt wąsko (por. K. Flaga-Gieruszyńska, A. Zieliński, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, 2025, Legalis).
[7] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2025 r., II NSNc 202/24, Legalis.
[8] Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 grudnia 2025 r., II NSNc 42/24, Legalis.
[9] Kodeks postępowania cywilnego, t. 1A. Komentarz. Art. 1–42412, red. A. Góra-Błaszczykowska, 2020, Legalis.
[10] Ibidem.
[11] R. Reiwer, Wyłączenie sędziego w procesie cywilnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem. Wzory pism procesowych i orzeczeń, 2020, Legalis
[12] Kodeks postępowania cywilnego, t. 1. Komentarz. Art. 1–205, red. A. Marciniak, 2019, Legalis.
[13] Ibidem.
[14] Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 lutego 2000 r., I CKN 394/98, Legalis.
