Przegląd najważniejszych zmian w ustawodawstwie ostatnich dwóch miesięcy.
W KOMISJACH
W specjalnej komisji nadzwyczajnej kontynuowane są prace nad rządowymi projektami ustawy o statusie osoby najbliższej w związku i umowie o wspólnym pożyciu oraz ustawy – Przepisy wprowadzające (druki sejmowe nr 2110 i 2111). Oba projekty ustaw tworzą kompleksową reformę wprowadzającą do polskiego porządku prawnego instytucję statusu osoby najbliższej w związku oraz umowy o wspólnym pożyciu, a następnie integrującą tę instytucję z obowiązującym systemem prawnym. Projekt ustawy głównej ustanawia szczegółową regulację materialnoprawną i ustrojową: określa tryb zawarcia umowy w formie aktu notarialnego, jej rejestrację w rejestrze stanu cywilnego, przesłanki unieważnienia, modele ustroju majątkowego (w tym rozdzielność, umowną wspólność oraz rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków), a także katalog praw i obowiązków stron, obejmujący m.in. wzajemną pomoc, lojalność, przyczynianie się do zaspokajania potrzeb oraz obowiązki alimentacyjne. Projekt ustawy wprowadzającej dokonuje licznych zmian w ustawach szczególnych, zrównując w wielu stanach faktycznych osobę będącą stroną umowy o wspólnym pożyciu z małżonkiem, w szczególności w zakresie dostępu do świadczeń, uprawnień socjalnych i odszkodowawczych, zasad odpowiedzialności majątkowej, dziedziczenia, prawa cudzoziemców, regulacji dotyczących służb mundurowych, ochrony zdrowia, zabezpieczenia społecznego, prawa rodzinnego, prawa restrukturyzacyjnego i prawa finansowego.
Sejm przeprowadził pierwsze czytanie rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz ustawy – Kodeks postępowania cywilnego (druk sejmowy nr 2289). Projekt zmierza do skuteczniejszej ochrony pracowników przed mobbingiem, dyskryminacją i innymi formami przemocy w miejscu pracy przez wprowadzenie nowej, prostszej definicji mobbingu, ujednolicenie form nękania oraz tzw. model racjonalnej ofiary, w którym ocena zachowania dokonywana jest nie tylko z perspektywy subiektywnych odczuć pracownika, lecz także przy uwzględnieniu obiektywnych okoliczności sprawy. Podwyższono minimalne zadośćuczynienie za mobbing oraz wprowadzono lepszą ochronę przed działaniami odwetowymi. Z perspektywy praktyki radcowskiej istotne są towarzyszące zmiany w Kodeksie postępowania cywilnego dotyczące postępowania w sprawach z zakresu prawa pracy (art. 459 i nast. k.p.c.), w szczególności rozkładu ciężaru dowodu w sprawach o mobbing i sprawach dyskryminacyjnych. Projekt skierowano do dalszych prac w Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach.
UCHWALONE USTAWY
Sejm uchwalił ustawę o zmianie ustawy o radcach prawnych[1] (pierwotny druk sejmowy nr 1963), realizującą wieloletnie postulaty samorządu radcowskiego. Ustawa wzmacnia ochronę tytułu zawodowego oraz oznaczenia kancelarii radcy prawnego, ustanawiając karę grzywny od 5 tys. do 200 tys. zł albo karę ograniczenia wolności dla osób, które nie będąc do tego uprawnione, posługują się tytułem zawodowym radcy prawnego lub oznaczeniem kancelarii radcy prawnego; w określonych przypadkach kary te mogą być orzekane łącznie. Nowela wprowadza ustawowe podstawy do zdalnego odbywania posiedzeń i podejmowania uchwał przez organy samorządu zawodowego, Prezydium Krajowej Rady Radców Prawnych oraz prezydia rad okręgowych izb radców prawnych, pod warunkiem obecności co najmniej połowy ustawowej liczby członków. Krajowej Izbie Radców Prawnych nadano kompetencję do zawierania na rzecz radców prawnych grupowych umów ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, co jest ustawowym potwierdzeniem dotychczasowej praktyki. Ustawa porządkuje również status osoby wpisanej na listę radców prawnych w okresie między uchwałą o wpisie a złożeniem ślubowania, dopuszczając wykonywanie określonych czynności zawodowych w tym czasie. Doprecyzowano zasady tymczasowego zawieszenia w wykonywaniu zawodu w razie wszczęcia postępowania wyjaśniającego w sprawie niezdolności do wykonywania zawodu oraz tryb odwołania radcy prawnego od takiej uchwały. Okręgowym izbom radców prawnych oraz Krajowej Izbie Radców Prawnych przyznano uprawnienia organizacji pozarządowej w postępowaniu cywilnym, karnym, administracyjnym i sądowoadministracyjnym w sprawach związanych z ochroną niezależności radców prawnych oraz tajemnicy zawodowej. Ustawa ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Senat 7 maja 2026 r. wprowadził do ustawy pięć poprawek, m.in. zawężających uprawnienia okręgowych izb w sprawach nadzoru nad należytym wykonywaniem zawodu, przekazując ustawę ponownie do rozpatrzenia przez Sejm.
Sejm przyjął ustawę o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (pierwotny druk sejmowy nr 2200), przewidującą punktową nowelizację Kodeksu postępowania karnego, której istotą jest zmiana właściwości rzeczowej sądów w sprawach najpoważniejszych przestępstw korupcyjnych o charakterze transnarodowym. Ustawa modyfikuje art. 25 § 1 pkt 2 k.p.k. tak, aby do właściwości sądów okręgowych w pierwszej instancji należały m.in. sprawy dotyczące sprzedajności i przekupstwa osoby pełniącej funkcję publiczną w państwie obcym lub organizacji międzynarodowej, tj. występki z art. 228 § 6 i art. 229 § 5 k.k. Zmiana realizuje zalecenia Grupy Roboczej OECD do spraw Przekupstwa w Międzynarodowych Transakcjach Handlowych (OECD WGB). Wejście w życie ustawy przewidziano po 14 dniach od dnia ogłoszenia. Senat nie wniósł do ustawy poprawek i została ona przekazana Prezydentowi RP do podpisu.
Izba niższa przegłosowała ustawę o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (pierwotny druk sejmowy nr 2121), wprowadzającą instytucję rozwodu pozasądowego. Ustawa, w razie jej wejścia w życie, dopuści rozwiązanie małżeństwa przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego w sprawach niespornych, w których nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, a małżonkowie nie mają wspólnych małoletnich dzieci ani dzieci poczętych, lecz nieurodzonych. Procedura ma charakter dwuetapowy: małżonkowie składają najpierw pisemne zapewnienia, a po upływie co najmniej miesiąca zgodne oświadczenia o rozwiązaniu małżeństwa, dokumentowane w protokole, na podstawie którego do aktu małżeństwa dołączana jest konstytutywna wzmianka dodatkowa o rozwodzie pozasądowym. Ustawa zakłada skutki rozwodu bez orzekania o winie, przewiduje rejestr rozwodów pozasądowych, sądową kontrolę nad ważnością rozwodu w razie wad oświadczeń woli, a także dostosowuje Kodeks postępowania cywilnego, ustawę o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, ustawę o opłacie skarbowej oraz prawo o aktach stanu cywilnego. Senat przyjął ustawę bez poprawek, jednak
30 kwietnia 2026 r. Prezydent RP odmówił jej podpisania, kierując ustawę do ponownego rozpatrzenia przez Sejm.
WEJŚCIE W ŻYCIE
Z dniem 1 czerwca 2026 r. weszły w życie kolejne przepisy ustawy z dnia 5 sierpnia 2025 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego, ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2025 r. poz. 1172), której zasadnicza część weszła w życie 1 marca 2026 r. Z perspektywy praktyki procesowej radców prawnych istotne są trzy obszary. Po pierwsze, dodany art. 125¹ k.p.c. otwiera fakultatywną (od 1 marca 2027 r. – obligatoryjną) drogę wnoszenia określonych pism procesowych za pośrednictwem Portalu Informacyjnego Sądów Powszechnych, w tym apelacji, zażaleń, wniosków o uzasadnienie oraz wniosków o nadanie klauzuli wykonalności, z wyłączeniem pism kierowanych do SN oraz w postępowaniu wieczystoksięgowym i rejestrowym; pismo wniesione w niewłaściwym trybie nie wywołuje skutków procesowych (art. 125³ k.p.c.). Po drugie, dodany art. 458³ᵃ k.p.c. wprowadza obowiązek skierowania stron do mediacji w sprawach gospodarczych z umów o roboty budowlane przed posiedzeniem przygotowawczym lub pierwszą rozprawą, a znowelizowany art. 103 k.p.c. pozwala obciążyć kosztami stronę, która bez uzasadnionej przyczyny odmówiła mediacji. Po trzecie, uchylono art. 130¹ᵃ k.p.c., znosząc automatyczny zwrot pisma profesjonalnego pełnomocnika z braków formalnych bez uprzedniego wezwania.
Z dniem 14 kwietnia 2026 r. weszła w życie – z wyjątkami uzależnionymi od uruchomienia systemu ECRIS-TCN – ustawa z dnia 13 lutego 2026 r. o zmianie ustawy o Krajowym Rejestrze Karnym oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r. poz. 421), wdrażająca dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/884 z 17 kwietnia 2019 r. oraz służąca stosowaniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2019/816 z 17 kwietnia 2019 r. Ustawa ustanawia w polskim porządku prawnym system ECRIS-TCN, służący identyfikacji państw członkowskich UE dysponujących informacjami o wyrokach skazujących wobec obywateli państw trzecich, bezpaństwowców i osób o nieznanym obywatelstwie, rozszerza zakres danych przetwarzanych w KRK – w tym o dane biometryczne – oraz określa zasady wymiany informacji między Biurem Informacyjnym KRK a krajowymi organami ścigania, sądami i organami centralnymi państw obcych. Z punktu widzenia praktyki w sprawach karnych i cudzoziemskich uzyskiwanie zaświadczeń o niekaralności obywateli państw trzecich opiera się od tej pory na zharmonizowanym mechanizmie europejskim, co przyspiesza obieg informacji w postępowaniach transgranicznych.
Z dniem 21 maja 2026 r. weszła w życie – z określonymi wyjątkami – ustawa z dnia 13 marca 2026 r. o zmianie ustawy – Prawo lotnicze oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r.
poz. 607), służąca stosowaniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2405 (ReFuelEU Aviation).
Ustawa nakłada na dostawców paliw lotniczych obowiązek zapewnienia minimalnego udziału zrównoważonych paliw lotniczych w unijnych portach lotniczych, powierza Prezesowi Urzędu Lotnictwa Cywilnego nadzór nad operatorami statków powietrznych i zarządzającymi portami lotniczymi, a Prezesowi URE – nadzór nad dostawcami paliw w zakresie udziałów paliw zrównoważonych i syntetycznych. Za naruszenie obowiązku tankowania wprowadzono administracyjną karę pieniężną w wysokości dwukrotności iloczynu rocznej średniej ceny paliwa lotniczego i niezatankowanej ilości paliwa, przy czym przepisy o karach pieniężnych oraz część obowiązków dostawców paliw lotniczych wchodzą w życie dopiero z dniem 1 stycznia 2027 r.
Łukasz Nykiel
[1] Szczegółowe omówienie zmian w temacie numeru.
